Nhiều người lao động vẫn cho rằng chỉ cần ký hợp đồng lao động là bắt buộc phải tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH). Tuy nhiên, theo quy định của Luật BHXH năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành, vẫn có một số trường hợp không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Nắm rõ quy định sẽ giúp người lao động bảo vệ quyền lợi của mình và tránh những hiểu lầm trong quá trình giao kết hợp đồng lao động.
Ông Đỗ Lưu, đang làm việc tại TP. Hà Nội có băn khoăn: Theo quy định hiện hành, những loại hợp đồng nào không yêu cầu đóng BHXH bắt buộc?
Về nội dung này, Bảo hiểm xã hội TP. Hà Nội cho biết, pháp luật hiện hành không quy định loại hợp đồng nào được miễn đóng BHXH, mà quy định cụ thể đối tượng thuộc diện tham gia và đối tượng không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
Ai phải tham gia BHXH bắt buộc?
Theo điểm a và điểm l khoản 1 Điều 2 Luật BHXH năm 2024, người lao động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc gồm:
Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc hợp đồng lao động xác định thời hạn từ đủ 1 tháng trở lên.
Trường hợp hai bên không gọi là "hợp đồng lao động" nhưng nội dung thỏa thuận thể hiện có việc làm được trả công, trả lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì vẫn được xem là quan hệ lao động và thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
Người lao động làm việc không trọn thời gian (part-time) nhưng có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn mức tiền lương tối thiểu làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc cũng phải tham gia BHXH.
Quy định này nhằm mở rộng diện bao phủ BHXH, bảo đảm quyền lợi cho người lao động dù làm việc theo hình thức linh hoạt hay với tên gọi hợp đồng khác.
Những trường hợp không thuộc diện đóng BHXH bắt buộc
Khoản 7 Điều 2 Luật BHXH năm 2024 quy định ba nhóm đối tượng không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
Thứ nhất, người đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hoặc trợ cấp hằng tháng theo quy định của pháp luật sẽ không phải tiếp tục tham gia BHXH bắt buộc.
Thứ hai, lao động là người giúp việc gia đình không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc theo quy định hiện hành.
Thứ ba, một số đối tượng đã đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định của Bộ luật Lao động cũng không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, trừ trường hợp còn thiếu tối đa 6 tháng đóng BHXH để đủ điều kiện hưởng lương hưu theo quy định của Luật BHXH.
Ngoài các trường hợp nêu trên, Nghị định số 158/2025/NĐ-CP của Chính phủ còn quy định thêm một số trường hợp không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
Lao động thử việc và người làm bán thời gian cần lưu ý
Theo khoản 5 Điều 3 Nghị định 158/2025/NĐ-CP, người lao động làm việc theo hợp đồng thử việc theo quy định của pháp luật lao động không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.
Bên cạnh đó, người lao động làm việc không trọn thời gian nhưng có mức tiền lương trong tháng thấp hơn mức tiền lương tối thiểu làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc cũng không thuộc diện phải tham gia BHXH.
Đây là quy định mà nhiều người lao động và doanh nghiệp thường nhầm lẫn, nhất là đối với các công việc bán thời gian, thời vụ hoặc giai đoạn thử việc trước khi ký hợp đồng lao động chính thức.
Căn cứ vào đối tượng, không căn cứ vào tên gọi hợp đồng
Bảo hiểm xã hội TP. Hà Nội nhấn mạnh, Luật BHXH năm 2024 không phân loại theo tên gọi của hợp đồng mà chỉ xác định đối tượng thuộc diện tham gia hoặc không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
Do đó, việc một thỏa thuận được đặt tên là "hợp đồng cộng tác", "hợp đồng khoán việc" hay "hợp đồng dịch vụ" không đồng nghĩa với việc người lao động sẽ không phải tham gia BHXH. Nếu nội dung của thỏa thuận thể hiện đầy đủ các yếu tố của quan hệ lao động như có việc làm, có trả lương và có sự quản lý, điều hành của người sử dụng lao động thì vẫn có thể thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc theo quy định.
Đối với những trường hợp còn băn khoăn về loại hợp đồng lao động hoặc hình thức sử dụng lao động, cơ quan BHXH khuyến nghị người lao động liên hệ cơ quan quản lý nhà nước về lao động hoặc Sở Nội vụ địa phương để được hướng dẫn cụ thể, bảo đảm thực hiện đúng quy định và bảo vệ đầy đủ quyền lợi về bảo hiểm xã hội.